الگوی دشت متعادل پایدار

بر اساس تجربیات فراوان حاصل از سال‌ها همکاری با شرکت‌های آب منطقه‌ای سراسر کشور، هم‌صحبتی با کشاورزان و بهره‌برداران از منابع آب، هم‌فکری با صاحب‌نظران و اندیشمندان داخلی و خارجی و تکمیل پروژه‌های مختلف مدیریت منابع آب در سطح کشور، طرح “الگوی دشت متعادل پایدار” در شرکت رهروان سپهر اندیشه طرح‌ریزی شد و با کمک مرکز بررسی‌های استراتژیک ریاست جمهوری و وزارت نیرو، نهایی و تصویب شد.

کشاورزی مصرف کننده اصلی آب در کشور است و از سوی دیگر تامین کننده خوراک، اشتغال و معیشت قشر وسیعی از مردم این سرزمین است. جمعیتی که با گستردگی جغرافیایی و اجتماعی، نقش موثری در پاسبانی از هویت ملی ما دارند و تامین معیشت آنها از دغدغه‌های اصلی مدیران نظام است. با این وجود به دلایل مختلف کشاورزان با وجود برخورداری از گران‌قدرترین منبع ملی، نتوانسته‌اند آن­گونه که باید از منافع این منبع ملی برخوردار شوند. راندمان بهره‌­برداری از آب نزد کشاورزان هنوز کم است، بخش قابل ملاحظه‌ای از محصول قبل از رسیدن به دست مصرف‌کننده از بین می‌رود و سهم کشاورزان از هزینه‌ای که مصرف کننده نهایی برای تهیه محصول آنها می‌پردازد ناچیز است. به عبارت بهتر راندمان اقتصادی استفاده از آب در بخش کشاورزی بسیار کم است.

سازوکار پیشنهاد شده در طرح به متقاضیان جدید آب در منطقه این امکان را می‌دهد که به منابع آبی موجود در منطقه دسترسی پیدا کنند مشروط بر اینکه در افزایش راندمان اقتصادی آب نزد بهره‌برداران فعلی مشارکت کنند.

دارندگان فعلی حقوق آب (پروانه بهره‌برداری از چاه) نیز می‌توانند با مشارکت فنی، بازاریابی و مالی متقاضیان آب در عین کاهش برداشت آب، معیشت خود را ارتقا دهند.

در این شرایط زمینه مشارکت بخش خصوصی برای افزایش راندمان اقتصادی آب فراهم می‌شود. این سرمایه‌گذاران می‌توانند با سرمایه خود سیستم‌های نوین آبیاری و یا کشاورزی را در منطقه پیاده‌سازی کنند و در عوض در آب صرفه‌جویی شده شریک شوند. آب آزاد شده سالیانه در سامانه‌ای که برای این منظور تهیه خواهد شد قابل معامله است. متقاضیان آب جدید در بانک حقوق آب دارای حساب خواهند بود و می توانند حق‌آبه مازاد موجود در بازار را به صورت سالیانه خریداری و به حساب خود منتقل کنند و یا با سرمایه‌گذاری در سیستم‌های نوین کشاورزی به حق‌آبه پایدارتری دست یابند. این حق برداشت آب به چاه ‌های موجود خریداران و یا نزدیک‌ترین چاه مطلوب آنها قابل انتقال است.

برای ایجاد ساختار مورد نیاز طرح به راه‌اندازی و بهره‌برداری از سه بانک اطلاعاتی مختلف، کسب مجوزهای قانونی، هماهنگی‌های استانی و محلی، ایجاد ساختار معتمدین دشت و راه‌اندازی دفتر معین دشت نیاز است (برخی از ساختارها هم‌اکنون وجود دارند ولی باید مطابق الزامات طرح اصلاح شوند).

  • اخذ مجوزهای قانونی :

از نظر قانونی آب جزو انفال است و اجازه بهره‌برداری از آن به وزارت نیرو به نمایندگی از دولت واگذار شده است. در طرح الگوی دشت متعادل پایدار ابزارهای حقوقی لازم برای پیاده سازی طرح پیش بینی شده است.

  • به‌روز نگه‌داری کنتور و بهره‌برداری از آن‌ها و ایجاد و راهبری معتمد دشت :

اولین شرط اجرایی پروژه تجهیز کلیه چاه­‌های دشت به کنتور هوشمند آب و برق تولیدی شرکت رهروان سپهر اندیشه مجهز است. علاوه بر این حق برداشت سالیانه از هر چاه نیز می‌تواند با کمک کارت هوشمند به این کنتورها منتقل گردد. ضروری است این سیستم مورد اعتماد و وثوق همه ذینفعان طرح قرار گیرد. برای عملیاتی ماندن سیستم، تمامی تجهیزات محلی سیستم‌های اندازه‌گیری به بهره‌برداران تحویل خواهد شد و بهره‌بردار برای بهره‌مندی از مزایای حقوق دولتی آب خود (پروانه بهره‌برداری) و برقراری جریان برق چاه باید نسبت به عملیاتی نگه‌داشتن منصوبات خود اقدام نماید. برای این منظور کارشناسان و معتمدین محلی، طی شرایط خاصی انتخاب و آموزش‌های لازم را خواهند دید. هر بهره ‌بردار از منابع آب، در قالب قراردادی مشخص با معتمد دشت، تأییدیه عمل به پروانه بهره‌برداری (شامل صحت اندازه‌گیری حجم آب برداشتی، صحت منصوبات چاه، عمل به الگوی کشت مندرج در پروانه، عمل به استانداردهای مصرف و…) را دریافت و به معین دشت ارائه خواهد نمود. معتمد دشت با اخذ حق‌العمل به محل چاه مراجعه و فرم‌های مورد نظر را تکمیل خواهد نمود. مسئولیت صحت گزارش‌های معتمدین دشت بر عهده دفتر معین دشت است.

  • معین دشت و شارژ کارت کنتور :

دفتر نمایندگی خدمات مربوط به حقوق آب در دشت، که ایجاد و راهبری بانک اطلاعات شفاف دشت، بانک مجوز برداشت آب و سامانه میرآب را برعهده دارد. معین دشت، علاوه بر وظیفه راهبری نرم‌افزار سامانه جامع، جمع‌آوری گزارش‌های مصرف، بررسی و نظارت بر گزارش‌های معتمدین دشت، انتقال حق‌آبه تعیین شده توسط شرکت آب منطقه‌ای به کارت هوشمند و نظایر آن را نیزعهده‌دار است.

  • بانک اطلاعات شفاف دشت :

با رعایت اصل حفظ اطلاعات شخصی متقاضیان و با هدف جلب اعتماد و مشارکت همه ذینفعان و بهره‌‌برداران از منابع آب، لازم است همه اطلاعات موجود از وضعیت منابع و برداشت آب زیرزمینی در هر دشت در یک بانک اطلاعاتی شفاف قرار گیرد. در این بانک خلاصه وضعیت پروانه بهره‌برداری، محل جغرافیایی، نام و اطلاعات دسترسی، نماینده قانونی بهره‌بردار، وضعیت فعلی چاه، آخرین اطلاعات برداشت آب، تاریخ و نام آخرین مامور تایید کننده، وضعیت وسایل اندازه‌گیری و همچنین نوع کاربری فعلی از آب، سطح و نوع محصول زیر کشت (در مورد چاه‌های کشاورزی) وجود دارد.

  • بانک حقوق آب :

همه دارندگان پروانه موقت بهره‌برداری و دارندگان مجوز مصرف بهینه آب، صاحب حسابی در بانک حقوق آب هستند، که واحد آن متر مکعب است. حساب دارندگان پروانه موقت بهره‌برداری، سالیانه به میزان اجازه برداشت آنها شارژ خواهد شد. دارندگان مجوز مصرف بهینه و پروانه موقت بهره‌برداری می‌توانند درخواست انتقال آب اعتباری موجود در حساب بانک خود به کارت هوشمند (جهت انتقال به کنتور هوشمند) بنمایند. انتقال بین حساب‌های مختلف بانک آب، مطابق با قوانین بانک و سامانه میرآب امکان‌پذیر می‌باشد. در هر صورت، اعتبار تمام حساب‌های بانک آب، در پایان سال آبی مورد بازنگری قرار می‌گیرد.

  • سامانه میرآب :

ابزار اقتصادی شفاف‌سازی ارزش آب و ایجاد راهکارهای قانونی برای انتقال اعتباری آب از دارندگان اجازه برداشت به دارندگان مجوزهای مصرف بهینه آب با هدف ایجاد انگیزه برای ارتقاء سریع‌تر راندمان‌های مصرف آب در هر دشت است. یک سازوکار انتقال اعتباری آب (بانک و بازار آب) بین بهره‌برداران ایجاد می‌شود که بر اساس آن، صاحبان اجازه برداشت می‌توانند قسمتی از حجم مجوز خود را به صاحبان اجازه مصرف بهینه منتقل نمایند.